Büyük dedemin fotoğrafı

Roland Barthes, Camera Lucida isimli başyapıtında fotoğrafa bakma eylemini, kültürünü farklı bir yerden ele alıyordu. Örneğin, bize ait olmadığımız fotoğraflarda tanımadığımız insanların gözlerine bakarken ne hissederiz? Barthes bunu, Napolyon’un en küçük kardeşi Jerome’un 1852 yılında çekilmiş fotoğrafına baktığında “Ben İmparator’a bakan gözlere bakıyorum” olarak tarif etmişti. Fransız denemecinin heyecanını ise kimsenin paylaşmaması, anlamaması yüzünden hayal kırıklığına da uğrar: “Yaşam bu küçük yalnızlık darbelerinden oluşur”. Fotoğrafla kurduğumuz ilişki ya da deneyim bu anlamda sadece hafızayı değil aynı zamanda deneyimi de içerir.
Yıllar sonra evin içinde bulduğum büyük büyük dedem Hüseyin Bahri Öktemer’in fotoğrafına baktığımda yukarıda Barthes’ın tarif ettiği duruma benzer bir hissiyat yaşadım. “Ben büyük dedeme bakıyorum”. Birbirine hiç denk gelemeyen iki uzak kuşağın bakışması bir fotoğraf karesinde denk geliyor. Fotoğrafın mucizevi zamanı dondurma edimi bu deneyimin önünü açıyor hiç şüphesiz. 1920'li yıllarda Ulus’ta balık pazarında çekilmiş bu fotoğrafta büyük dedem şık kıyafetler içerisinde bahçe fonlu bir resmin önünde poz vermiş. O tarihlerde Ankara’da fotoğraf makinesinin yaygın olmamasını düşünürsek tarihe not düşmek için özel olarak çekilmiş bir portre büyük ihtimal. Zaten belki bu fotoğraf olmasa iletişimsel bellekle onu hatırlayanlar kadar geleceğe aktarılacaktı hikâyesi. Hiç değilse şimdi onunla 2020 yılında bir fotoğraf karesinde bulaşabiliyoruz. Ancak fotoğrafın sağlayabileceği türden bir mucize. Hayattaki her şey sınıfsal bunu iyi biliyoruz. Alan Berliner’in dedesinin hikâyesini aile fotoğraflarında ve kamera kayıtları üzerinden anlattığı Intimate Stranger buna iyi bir örnek. Berliner, 1920 İskenderiye doğumlu dedesinin hayatını, ABD’deki yeni hayatını aile arşivlerinden kurguluyor. O tarihlerde fotoğrafın, kamera kaydının ne kadar pahalı ve herkeste bulunmaması durumu anlatıyor bir yerde. Bizim eve kameranın gelişi 1990'lı yılları buluyor o da kamera teknolojisinin gelişimi ve kısmen ucuzlamasıyla mümkün olmuştu. Onun öncesinde aile bireyler filmli fotoğraf kamerası kullanıyordu. Filmin de pahalı olması sebebiyle önüne gelen her şey fotoğraflanamazdı. Berliner’in ailesinin ise kayıt olanakları ve bol fotoğraf arşivi bu engelleri ortadan kaldırabilmiş. Böylelikle hem harika bir belgesel ortaya çıkmış hem de orta sınıf bir Yahudi ailenin kuşaklar arası yolculuğu deneyimlenmiş olmuş.
Büyük dedem Hüseyin Bahri Öktemer’in belli ki böyle bir imkanı olamamış. Tek bir fotoğrafı belki bir yerlerde toplu aile fotoğrafı da vardır. Fotoğraf zamanı durdur hem mekânsal hem de kültürel olarak. Büyük büyük dedem de acaba fotoğrafı çektirirken ne düşünüyordu? Geleceği, torunları, Ankara’yı, dünyayı ya da ileride hatırlanıp hatırlanmayacağını da düşünmüş müdür? Bilemeyiz, ben de bilmek istemem. Çekilen an bir defaya mahsus olarak olup bitmiş. Yüzündeki ifadeden fotoğrafın kıymetini ve değerli bir şey olduğu anlaşılıyor ama. Bununla beraber fotoğraf bireysel olarak kültürel kodları da barındırır. Şık kasketi, tespihi ve ceketiyle Cumhuriyet’in ilk yılları ya da öncesinin atmosferini anlatıyor. Fotoğraf makinesine pek aşina değil ama belli ki, nasıl duracağını tam bilememiş. Belki makineyi kullanan da o kadar usta değil. Kadrajı tam ayarlayamamış, ortalayamamış, biraz yarım bakışla bakıyor objektife…
Yeni rejimle beraber yeni insan da yaratılacak Ankara’da malum. Batılı giyim, kuşam ve yaşayış önem arz edecek. Büyük büyük dedem henüz o aşamaya geçememiş; yeni insan için dedem Fuat Öktemer beklenecek. Memuriyete başlamasıyla beraber “modern” deneyime geçiş yapacak bir anlamda.
Edward Steichen “fotoğrafa inanıyorlar, hepimiz inanıyoruz” demişti bir belgeselde.Fotoğrafa bakma eyleminin sınırları, kültürleri, kimlikleri ortadan kaldıran yersiz-yurtsuz bir aygıt olması, bakılan şeyle kurulan duygusal bağın kuvvetli olması onu çok özel bir konuma indirgiyor.

İnsanlık halen dijitale dönüş yapmış olduğumu çağda da gün içerisinde binlerce imaj üreterek fotoğrafa inancımızı pekiştiriyoruz. Lakin burada teknofobiye düşmeden fotoğraf deneyiminin bu çağda biraz aşındığı da gerçek. Anlık, hızla üretilen imajlar, “hikayeye” eklenen bir sürü anlık, geçici, unutulacak olayları üretiyoruz. Bunları kolaylıkla siliyoruz, unutuyoruz. Analog dönemde fotoğrafın bu kadar kıymetli olmasının sebebi anıyla aramıza mesafe koyup o anın kıymetini daha da değerli hale getiriyordu. Barthes, çok sabırsız olduğundan fotoğrafı anında görmek istediğinden çekim faaliyetinden uzak durduğunu aktarıyordu. Fotoğrafın çekilmesi, banyo süreci, beklenmesi hatta unutulması basıldıktan sonra da o anın hatırlanmasının biricikliğiydi kıymeti belki de. Roland Barthes’ın deyimiyle “Fotoğrafın sonsuza dek kopyaladığı şey aslında yalnız bir kez olmuştur. Var oluş açısından asla yinelenmeyecek olanı, mekanik olarak yineler fotoğraf. “Bugün o deneyimi kaybettik belki de… Binlerce artık imaj, hatıra, üretiyoruz. Geleceğe çok azı belki de hiç biri kalmayacak. Agnes Varda, A(r)tık Toplayıcıları filminde bu hoyratlığın farkına varıp artık görüntüleri de belgesele dahil etmişti. Alan Berliner de bir anlamda “artık” sayılabilecek sıradan aile fotoğraflarını filme dahil ederek farklı bir hafıza oluşturmuştu.

Nostalji yaşadığımızın çağın en baskın duygusu. Zaman hızlı akıyor, anlar kayboluyor. Var olamanın ispatı olarak hem suretimizi hem de deneyimlediğimiz anları dijital olarak kayıt altında tutmak lazım. Peki bu kadar hatırayı ne yapacağız? Facebook’ta bir film şeridi gibi geçen hayatımız ne olacak? Bu da hafızanın melankolisi belki de…